Pięć biografii w finale nagrody Juliusz

Nagroda „Juliusz” jest przyznawana w Rybniku co roku. W XI edycji Kapituła wybrała pięciu finalistów spośród 52 zgłoszonych książek. Nominowane biografie opowiadają o postaciach znanych z historii, ale też o osobach mniej pamiętanych.

Kapitułę tegorocznej edycji tworzą: jej przewodniczący, profesor Zbigniew Kadłubek – eseista i filolog klasyczny, dziennikarka i autorka książek Dorota Karaś, autorka podcastu „Raport o książkach” Agata Kasprolewicz, krytyczka literacka, badaczka i wykładowczyni dr Paulina Małochleb oraz literaturoznawca, bloger i działacz na rzecz praw mniejszości Marcin Musiał.

Pracami Kapituły opiekuje się Paulina Rzymanek, literaturoznawczyni i aktywistka literacka związana z rybnicką biblioteką. Jest także sekretarzynią Kapituły.

Finałową piątkę otwiera „Fleck. Ocalony przez naukę” Marii Ciesielskiej i Anny Wacławik, wydany przez Wydawnictwo Agora. Książka opowiada o mikrobiologu i lekarzu Ludwiku Flecku, którego wiedza i siła intelektu pomogły mu przetrwać getto lwowskie oraz obozy koncentracyjne.

Łukasz Garbal jest autorem książki „Wańkowicz. Życie na kraterze”, wydanej przez Wydawnictwo Czarne. To portret Melchiora Wańkowicza, mistrza polskiego reportażu i autokreacji, ukazany na tle skomplikowanych losów XX wieku.

„Idol. Życie doczesne i pośmiertne Karola Marska” Krzysztofa Iszkowskiego ukazał się nakładem Wydawnictwa Agora. Autor przedstawia człowieka z krwi i kości oraz napięcie między jego ludzkimi słabościami a symbolem, który zmienił bieg historii.

Wydawnictwo Agora opublikowało także „Najmądrzejszego. Biografię Sokratesa” Krzysztofa Łapińskiego. Książka przybliża antyk i stawia pytania o mądrość oraz o nas samych.

Piątą nominowaną pozycją jest „Felicita! Psychobiografia Felicity Vestvali” Piotra Szaroty, wydana przez Wydawnictwo Krytyki Politycznej. To biograficzne śledztwo dotyczące XIX-wiecznej gwiazdy opery i teatru, która przekraczała granice epoki, płci i konwenansów.

Paulina Rzymanek zwraca uwagę, że finałowe książki opisują zarówno wielkie, jak i mniej pamiętane postaci, a dwie z nich dotyczą filozofów. Zastanawia się, czy filozofia stanie się narzędziem do tłumaczenia świata. Marcin Musiał zauważa z kolei rosnące zainteresowanie biografiami i wskazuje, że Górnośląska Nagroda Literacka „Juliusz” ma w tym swój udział, a wydawnictwa coraz chętniej inwestują w ambitne projekty i wieloletnie kwerendy.

Paulina Małochleb podkreśla, że dobra biografia nie sprowadza postaci do gotowych ocen. Według niej odsłania ich złożoność, przywraca głos osobom spychanym na margines i podważa utrwalone opowieści, kierując uwagę na osoby pozostające dotąd w cieniu.

Małochleb opisuje książkę Łukasza Garbala jako efekt rozległych badań i podkreśla, że autor weryfikuje opowieść stworzoną przez Wańkowicza. Zwraca uwagę na napięcie między doświadczeniem bohatera a jego literackim opracowaniem oraz na potrzebę krytycznego podejścia do źródeł.

Zbigniew Kadłubek ocenia, że biografia Sokratesa autorstwa Łapińskiego odrywa czytelnika od współczesnego zgiełku i zachęca do nieustannego poznawania siebie. Podkreśla również, że autor podjął się napisania pasjonującej opowieści o życiu filozofa.

Marcin Musiał docenia, że Ciesielska i Wacławik połączyły biografię z reporterskim śledztwem, pokazując osiągnięcia Flecka oraz realia, w których żył. Według niego powstała książka dobrze udokumentowana i poruszająca, ale pozbawiona nadmiernego patosu, opowiadająca o sile intelektu, wytrwałości i ideach, które przetrwały swoich twórców.

Dorota Karaś zwraca uwagę na śledztwo Piotra Szaroty dotyczące życia artystycznego i prywatnego jego słynnej praciotki. Podkreśla, że książka nie przytłacza nadmiarem aparatu naukowego ani długimi cytatami, a autor nie próbuje na siłę wpisywać bohaterki we współczesne ramy czy spory genderowe.

Agata Kasprolewicz ocenia, że Krzysztof Iszkowski z rozmachem i lekkością przedstawia Marksa na tle jego epoki i ludzkich słabości. Zwraca uwagę na błyskotliwy, humorystyczny, ale też złośliwy wobec bohatera język książki.

Spotkanie z jurorami i nominowanymi autorami odbędzie się 9 października o godz. 16.00 w Powiatowej i Miejskiej Bibliotece Publicznej w Rybniku. Rozmowa będzie dotyczyć granic biografii, ich przekraczania oraz sensu opowiadania i wysłuchiwania ludzkich historii.

10 października o godz. 17.00 w Domu Kultury w Rybniku-Chwałowicach odbędzie się monodram „Jadwiga” w wykonaniu Agnieszki Przepiórskiej. Spektakl przedstawi postać Jadwigi Stańczakowej – niewidomej poetki i prozaiczki, wieloletniej przyjaciółki i współpracowniczki Mirona Białoszewskiego.

Uroczysta gala wręczenia nagrody rozpocznie się tego samego dnia o godz. 18.30. Laureat lub laureatka, wyłonieni przez Kapitułę, otrzymają statuetkę oraz 60 000 zł ufundowane przez Prezydenta Miasta Rybnika. Wstęp na monodram i galę jest bezpłatny; wejściówki można odebrać w Domu Kultury w Rybniku-Chwałowicach.

Patronem nagrody jest Juliusz Roger, górnośląski humanista XIX wieku, lekarz, przyrodnik, etnograf i tłumacz. Nagrodę przyznano po raz pierwszy w 2016 roku, a od 2019 roku wyróżnia ona najlepszą biografię napisaną i wydaną po polsku w roku poprzedzającym przyznanie nagrody.

W poprzednich latach laureatami byli: Beata Guczalska (2025), Rafał Księżyk (2024), Wojciech Orliński (2023), Artur Domosławski (2022), Marta Grzywacz (2021), Agnieszka Dauksza (2020) i Aleksander Kaczorowski (2019).

_{Źródło: Urząd Miasta Rybnika}